Δευτέρα, 1 Ιουνίου 2020

Πάντ' ανοιχτά, πάντ' άγρυπνα τα μάτια της ψυχής της: Μάρω Δούκα




Στη Μάρω Δούκα απονέμεται το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων για το έτος 2019 για τη συνολική προσφορά της στα Γράμματα. Ύψιστη τιμή για μια γυναίκα παρούσα και δυναμική, διαρκώς παρούσα και διαρκώς παρεμβατική, με το έργο της, με τον λόγο της, με τη δράση της.

"Πάντ' ανοιχτά, πάντ' άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου" έλεγε ο στίχος του Διονυσίου Σολωμού κι έγραφε η Μάρω Δούκα στο αφιέρωμα του περιοδικού Λέξη για το Σολωμό (τεύχος 142, 1997):

Εκείνα τα χρόνια που προσπαθούσα να ορίσω τη θέση μου στον κόσμο, τι ήταν αυτό που με γοήτευε στον Σολωμό;  Πάντ' ανοιχτά, πάντ' άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου - όταν πρωτοαντέγραφα τον στίχο δεν ήξερα ούτε για τις αισθητικές αναζητήσεις του ούτε για την πάλη του Καλού με το Κακό. Με παρηγορούσε απλώς η ιδέα του ανθρώπου που δεν αφήνει την ψυχή του να αποκοιμηθεί.

Και γράφει σε άλλο σημείο:

Σήμερα που συναγωνιζόμαστε στα μεγάλα λόγια και στους εύκολους πατριωτισμούς . Ποια θέση θα μπορούσε να έχει ο Διονύσιος Σολωμός που δεν "εθεάτρισε" ποτέ τα εθνικά του φρονήματα και που μας κληροδότησε σε μιαν επιστολή του: Το έθνος να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι Αληθές.



Αυτή είναι η Μάρω Δούκα. Και άλλα πολλά. Εμείς ξέρουμε ότι τίποτα δεν χαρίζεται, όπως ονόμασε η ίδια (ασφαλώς για τον εαυτό της, αλλά μας αφορά) και ένα από τα καλύτερα βιβλία της, το "Τίποτα δεν χαρίζεται", στο οποίο φανερώνεται, όχι μόνο η πολύ καλή συγγραφέας, αλλά και ο ευαίσθητος, σκεπτόμενος, προβληματιζόμενος, καλλιεργημένος, αλληλέγγυος διπλανός μας άνθρωπος, ένας οικουμενικός άνθρωπος της Αριστεράς. 

Αυτή είναι η Μάρω Δούκα, με άγρυπνα πάντα και ανοιχτά τα μάτια της ψυχής της!

Καλό μήνα!

----------------------------------------------------------------------------------
 
Σημειώσεις

* Η παραπάνω εικόνα με μέρος του κειμένου από το αφιέρωμα του περιοδικού Λέξη στο ιδιόχειρο σημείωμα της συγγραφέα είναι από το περιοδικό Πόρφυρας (τεύχος 161, 2016: Σελίδες για τη Μάρω Δούκα). Περιλαμβάνεται στο άρθρο του Δημήτρη Κοκκόρη με τίτλο "Εις τον πάτο της εικόνας: Ο σολωμικός στοχασμός ως κλειδί μοντέρνας ή μεταμοντέρνας αφήγησης;" Σημειώνεται ότι τα κείμενα του αφιερώματος στον Πόρφυρα είναι εισηγήσεις που παρουσιάστηκαν στο πλαίσιο του τριήμερου για τις τρεις Κρητικές συγγραφείς Ρέα Γαλανάκη - Μάρω Δούκα - Ιωάννα Καρυστιάνη στην Κέρκυρα, 13-15 Νοεμβρίου 2015 (είχα γράψει εδώ: https://katerinatoraki.blogspot.com/2015/12/blog-post_3.html).

* Κι επειδή ακόμη δεν έγραψα κάτι για το πιο πρόσφατο βιβλίο της "Πύλη εισόδου", εξαιρετικό, ανθρώπινο και ιδιαίτερα πρωτότυπο και πρωτοποριακό, ας μην το αφήσω κι άλλο, πόσο πια να περιμένει την αφεντιά μου η Αφεντούλα ή μήπως η Αίθρα ή η Καίτη Καλή; Μπερδεύτηκα...

* Η Μάρω Δούκα είναι Χανιώτισσα, με καταγωγή από το Σέλινο και από τα Σφακιά. Πώς να μην είμαστε διπλά χαρούμενες και περήφανες;
 

Τετάρτη, 27 Μαΐου 2020

Το φανταστικό μουσείο του Νάνου Βαλαωρίτη


Κολάζ του Νάνου Βαλαωρίτη που συνοδεύει το ποίημα "Οικοδόμοι και αποδομιστές" (Πηγή)

Στον έναν δίνεται δώρον άδωρον
Το Κάστρο του Βοριά τριώροφο
Στον δεύτερο ο άκτιστος Πύργος
Μ' ένα δυάρι ισόγειο

Βγαίνει στον εξώστη αστέρι
Ο νέος Πρωθυπουργός
Κι από την πίσω πόρτα σβησμένος
Δραπέτευσε ο παλιός

Κι οι δυο τους φτάνουν ίσαμε
Περίπου στο μισό του μπόι
Του γίγαντα που ξεπροβάλλει
Από αλουμίνιο γυαλιστερός

Σε μια κρεμάστρα καρφωμένος
Τα δυο του μπράτσα μάλλινα
Το κεφάλι του ένας γάντζος
Κρέμεται στου ντουλαπιού το άνοιγμα

Από πάνω ως κάτω φτάνει
Ένα πράσινο στο πάτωμα φουστάνι
Κάποιος τόβαψε καταλάθος
Χωρίς να ξέρει με τι ταιριάζει

Βλέπω τα χρώματα όλα μαζί
Δυο δυο και χωριστά το βυσσινί
Το κόκκινο το γαλάζιο το κίτρινο
Με ζαλίζουν και κλείνω τα μάτια

Πριν από λίγο ήμουν κάπου
Τώρα δεν είμαι πουθενά
Τίποτα δεν μου πηγαίνει καλά
Γεννήθηκα στον κόσμο ανάποδα

Και χάλασε το έργο του ο Θεός
Τον πανύψηλο Πύργο του γκρέμισε
Το δυάρι ισοπεδώθηκε εντελώς
Και το τριώροφο αφανίστηκε

Τώρα τρέχουν στην πεδιάδα
Λιοντάρια ελάφια και ζαρκάδια
Βουνοκορφές εδώ δεν υπάρχουν
Τον ουρανό ψηλά να βαστάξουν.



Κολάζ του Νάνου Βαλαωρίτη με τίτλο "Αλφάβητος των Κωφαλάλων" (Πηγή)

Το παραπάνω είναι το πρώτο μέρος από το ποίημα "Οικοδόμοι και αποδομιστές" του Νάνου Βαλαωρίτη  που απήγγειλε ο ίδιος στη διάρκεια συνομιλίας του με την Φωτεινή Μαργαρίτη, αρχιτέκτονα και διδάσκουσα στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Όλα τα υλικά του σεμιναρίου που πραγματοποιήθηκε το 2007 στον Βόλο περιλήφθηκαν στο βιβλίο "Το εργαστήρι του συγγραφέα, το εργαστήρι του αρχιτέκτονα και μια συνομιλία με τον Νάνο Βαλαωρίτη: Ένα δοκίμιο με κείμενα και εικόνες" (Καστανιώτης, 2007), απ' όπου και αντέγραψα το παραπάνω.

 

Τα κολάζ αυτά του Νάνου Βαλαωρίτη περιέχονται στο βιβλίο του μαζί με τα ποιήματα με τίτλο "Μια αλφάβητος κωφαλάλων",  (μαζί και το παραπάνω ποίημα). Διαβάζουμε στη σελίδα του βιβλίου στην Βιβλιονέτ:
 
Τα κολάζ αυτά έγιναν τη δεκαετία του 1970 στην Καλιφόρνια κι είχαν εκτεθεί σε μια μικρή γκαλερί του Σαν Φρανσίσκο και μερικά παρουσιάστηκαν στο περιοδικό "Androgyne". Η ιδέα ήταν να φτιαχτεί ένα αλφάβητο κωφαλάλων σε συνδυασμό με ορισμένες εικόνες, έτσι ώστε να μιλάνε με την άηχη εικαστική γλώσσα που να υποβάλλει προοπτικές. Σ' αυτή τη σειρά έρχονται τώρα να προστεθούν και ποιήματα, που δεν αντιστοιχούν μεν θεματικά αλλά που απηχούν λεπτομέρειες στις εικόνες έτσι ώστε ο αναγνώστης να τις συλλαμβάνει μόνος του. Η ονειρική ατμόσφαιρά τους γίνεται τότε εικονολεκτική. 

Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2003 από τις εκδόσεις Άγκυρα. Την ίδια εποχή πραγματοποιήθηκε έκθεση στην αίθουσα "Αστρολάβος - Δεξαμενή" με έργα τα 27 κολάζ του ποιητή που περιέχονται και στο βιβλίο.


Δανείζομαι τον τίτλο της ανάρτησης από τη Φωτεινή Μαργαρίτη που έγραψε για τη διάσταση του χώρου στο έργο του ιδιότυπου αυτού συλλέκτη, όπως χαρακτηρίζει τον ποιητή, στο αφιέρωμα του περιοδικού Διαβάζω (2010, τεύχος 511, σελ. 84-89) :

Το σύνολο του έργου του θα μπορούσε να πει κανείς ότι αποτελεί ένα τέτοιο φανταστικό μουσείο ["μια σύνοψη του κόσμου που μπορεί να είναι και ο κόσμος του συλλέκτη ποιητή", γράφει παραπάνω], μια συλλογή όπου κατοικούν ετερόκλιτα αντικείμενα και εποχές σαν αποσπάσματα.

Πέμπτη, 21 Μαΐου 2020

Θα έρχομαι, του Γιώργη Παυλόπουλου






Στάθηκε στο πίσω μέρος του σπιτιού
Κοντά στο φράχτη
Και είδε τ’ απλωμένα ρούχα
Το ποδήλατο, την αξίνα
Το λάστιχο του ποτίσματος
Και το πιθάρι πλαγιασμένο στο χορτάρι.

Ύστερα μπήκε στον κήπο.
Πλησίασε στο παράθυρο της κουζίνας
και είδε από το τζάμι
τον άντρα της γυναίκας του
να παίζει με τα παιδιά.
Εκείνη μαγείρευε και τους χαμογελούσε.

Ας με ξεχνάνε, είπε.
Εγώ θα έρχομαι να τους βλέπω
Θέλω να τους βλέπω συχνά.
Δεν μπορώ να συνηθίσω
Το σκοτάδι εκεί κάτω.

 -------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Το ποίημα "Θα έρχομαι" του Γιώργη Παυλόπουλου είναι από τη συλλογή "Πού είναι τα πουλιά;" και περιέχεται στον συγκεντρωτικό τόμο Ποιήματα 1943-2008 (Κίχλη, ,2017). Μια "μεγάλη ελάσσονα φωνή της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς", διαβάζω στο απόκομμα που βρήκα φυλαγμένο στις σελίδες του βιβλίου με ένα περιεκτικό κείμενο του Αριστοτοτέλη Σαϊνη για τον ποιητή (Εφημερίδα των Συντακτών 25-11-2017). Ηλείος, όπως οι φίλοι και συνοδοιπόροι Νίκος Καχτίτσης και Τάκης Σινόπουλος, όπως και ο άλλος συνοδοιπόρος, ο "μινιμαλιστής στρατηγός" Ηλίας Παπαδημητρακόπουλος. Το επίμετρο μαζί με το εργοβιογραφικό κείμενο του Γιάννη Ξούρια μας δίνει σημαντικές πληροφορίες γνωριμίας με τον ποιητή.

Βρέχει αιώνια στάχτη και τίποτα δεν βλέπω πια.
Όλη μου η γνώση είναι άχρηστη.
Εκείνο μόνο που μου έμεινε
είναι η αγάπη μου για Σένα.
Κι εσύ δεν είσαι δω να μου κρατάς το χέρι.

Ύπνος, όνειρα, μνήμες, εικόνες, ίσκιοι, σκόνη και στάχτη, χρόνος στην ποίηση του Γιώργη Παυλόπουλου.

"Με ενδιαφέρει η ποίηση του Γ.Π. γιατί είναι αποτελεσματική χωρίς ψιμύθια" είχε σχολιάσει ο Σεφέρης όπως αναφέρει ο Σαϊνης. Αλήθεια, τι θα πει "αποτελεσματική ποίηση"; Ίσως απαντά ο ίδιος ο ποιητής στο ποίημά του "Οι τρεις":

Αυτός που γράφει το ποίημα
κι εκείνος που θα το διαβάσει
μπορεί να είναι το ίδιο πρόσωπο
με κάποιον που το ονειρεύτηκε.

Παρασκευή, 8 Μαΐου 2020

Μάσκες


Τα παιδιά φτιάχνουν και ζωγραφίζουν μάσκες (Πηγή εδώ)
Η παραπάνω ζωγραφιά είναι από ένα εργαστήριο μάσκας που είχε διοργανώσει το 2016 το Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού (με τότε πρόεδρο την Μυρσίνη Ζορμπά) για τα προσφυγόπουλα στις δομές Σχιστού κι Ελληνικού. Από το αποτέλεσμα της δουλειάς αυτής, μάλιστα, προέκυψε έκθεση φωτογραφίας του Νίκου Κολοβού. Στο παρακάτω βίντεο υπάρχουν κι άλλες εικόνες των παιδιών με τις μάσκες.





Ζωγραφιές με μάσκες κάνουν και σήμερα τα παιδιά, όπως αυτή παρακάτω που προέκυψε από σχετική δράση των προσκόπων. 

Παιδική ζωγραφιά από δράση του Σώματος Ελλήνων Προσκόπων (Πηγή)

Μάσκες ζωγραφίζουν και οι γκραφιτάδες σε όλο τον κόσμο.


Σας ευχαριστούμε, γράφει το γκράφιτι στον τοίχο ενός νοσοκομείου του Μπέργκαμο (Πηγή)

Keep calm, είναι το θέμα του γκράφιτι σε δρόμο του Μουμπάι στην Ινδία (Πηγή)

Τριδιάστατης τεχνικής γκράφιτι στην Καλαμαριά Θεσσαλονίκης (Πηγή)

Μάσκες φέραμε και από κάποιο ταξίδι μας στη Βενετία...




Μάσκες αγοράσαμε και σε κάποιες μακρινές Απόκριες...





Πόσοι γνωρίζουμε ότι υπάρχει ένα χωριό στα Πιέρια, η Μελίκη, που διαθέτει το Εθνογραφικό Κέντρο Γιώργη  Μελίκη - Κέντρο Έρευνας Μάσκας; (Πληροφορίες στη σελίδα του Κέντρου https://www.facebook.com/GeorgeMelikisMuseum/).

Από τη συλλογή του Εθνογραφικού Κέντρου Γιώργη Μελίκη (Πηγή)
Οι μάσκες που φορούν οι ηθοποιοί του Ιαπωνικού θεάτρου Νο έχουν μακρά ιστορία, αφού ξεκίνησαν τον 14ο αιώνα. Εδώ η μάσκα μιας μεσήλικης γυναίκας από τις δεκάδες που περιγράφονται στη σχετική βάση δεδομένων του Θεάτρου (http://www.the-noh.com/en/world/mask.html).



Και στο δικό μας αρχαίο θέατρο οι υποκριτές και τα μέλη του χορού φορούσαν μάσκες, τα προσωπεία.


Ομοίωμα θεατρικής μάσκας ηθοποιού από τη Θήβα, 3ος αι. π.Χ. (Πηγή)
Και στο σύγχρονο θέατρο οι μάσκες παίζουν το ρόλο τους. Έχει ενδιαφέρον μια αναζήτηση στον ιστότοπο του ΕΛΙΑ με ψηφιοποιημένες συλλογές προγραμμάτων και άλλου σχετικού υλικού από τον 19ο και 20ο αιώνα (http://eliaserver.elia.org.gr:8080/lselia/geniki.aspx).


Φυλλάδια για θέατρο και τέχνη από το Λαϊκό Θέατρο Αθηνών του Βασίλη Ρώτα (Πηγή)

Γράφει η Δήμητρα Μήττα στη μελέτη της για τις Μάσκες που έχει αναρτηθεί στον ιστότοπο του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας (http://www.komvos.edu.gr/masks/masks.html):

Προσωπείο φορά ο θεός, λ.χ. ο Διόνυσος, ο νεκρός, ο πιστός, ο μύστης, ο ηθοποιός, ο κλόουν, ο δήμιος, ο μεταμφιεσμένος του καρναβαλιού. Μιλούμε ακόμη για μάσκα ομορφιάς, αυτή δηλαδή που θα επιτρέψει τη διατήρηση μιας κατάστασης και την ανάσχεση του χρόνου, για μάσκα οξυγόνου που δίνει ζωή. μιλούμε για μάσκες προστατευτικές από αέρια, για μάσκα ξιφασκίας, τεχνιτών όπως οι οξυγονοκολλλητές, πυροσβεστών, δυτών αλλά και για τις μάσκες του αθλητισμού, εννοώντας τα φάρμακα ή τα φαρμάκια που μπορεί να πάρει ένας αθλητής για να ανεβάσει την απόδοσή του αλλά και που δρουν στα νεφρά σαν φίλτρο μη επιτρέποντας την ανίχνευση στα ούρα των απαγορευμένων ουσιών κατά τον αντιντόπινγκ έλεγχο. Μάσκα ονομάζεται και το κυρτό μέρος της πλώρης ενός σκάφους από την καρίνα μέχρι το ανώτερο κατάστρωμα, όπου χτυπούν τα κύματα κατά την κίνηση του πλοίου. Μιλούμε ακόμη για μασκάρισμα στη φωτογραφία –επιτρέπει στον φωτογράφο να σκιάσει περισσότερο ένα μέρος της φωτογραφίας και να φωτίσει ένα άλλο, να αναδείξει κάτι σκοτεινιάζοντας κάτι άλλο-, μιλούμε για το προσωπείο της Κου Κλουξ Κλαν, του κλέφτη και του τρομοκράτη, του καταδότη, του χούλιγκαν και των ράμπο, για τον άνθρωπο με το σιδερένιο προσωπείο, τον Ζορό και το Φάντασμα της Όπερας που κρύβει το παραμορφωμένο πρόσωπό του πίσω από μια μάσκα.
Κι επειδή το θέμα είναι ανεξάντλητο, θα τελειώσω με την αναφορά στο πολύ ενδιαφέρον άρθρο της Νίκης Τρουλλινού - οδοιπορικό στην Αβινιόν του 14ου αιώνα, στο τοπίο των ποταμών, των αμπελιών και της λεβάντας, στην πόλη που σάρωσε η πανούκλα στο Μεσαίωνα  (https://www.efsyn.gr/nisides/241560_i-arrostia-ston-hrono).  "Η αρρώστια στο χρόνο" επιγράφεται το άρθρο και αναφέρεται στον "μαύρο θάνατο" που έπληξε την Ευρώπη για τρεις αιώνες και σκότωσε χιλιάδες ανθρώπους. Γράφει για τις μάσκες:

Στις πανούκλες του Μεσαίωνα οι μάσκες που φορέθηκαν ήταν εξαιρετικά ευφάνταστες κυρίως όσον αφορούσε τη μορφή των πουλιών. Λογής προσωπίδες με τις μορφές των πουλιών κατασκευάζονται και είναι πολύτιμο εμπόρευμα. Στα χειρόγραφα της εποχής απεικονίζονται κάπως τρομακτικά, πάνω από τα μακριά ενδύματα, συχνά πολυτελέστατα, η μουτσούνα–ράμφος ενός αρπακτικού πουλιού. Λες και ήταν ένας τρόπος να απομακρυνθεί από την επιθυμία το κάθε είδος φιλιού. Και για να μην ξεχάσουμε τον Βοκάκιο, όχι μόνο η δική του Φλωρεντία ερήμωσε στον θάνατο της πανούκλας αλλά και συνεχώς, μετά τη γνωριμία τους, καθώς ακολουθούσε τον Πετράρχη, δεν μπορεί, είχε και προβηγκιανές προσλαμβάνουσες. Κι ύστερα, μπορεί μαζί να ξεγελούσαν τον Θάνατο. Να τον μαστιγώνουν με τις λέξεις.
Γιατρός του 17ου αιώνα κυνηγώντας τον "μαύρο θάνατο"

Ποιος θα το 'λεγε πως η μάσκα θα 'μπαινε για καλά στη ζωή μας τη φετινή Άνοιξη!  

Άσχημη μάλλον διάλεξα εποχή
μάσκες πουλάνε στο παζάρι...



Τετάρτη, 29 Απριλίου 2020

Ένας κόσμος κλειστός τη φετινή Άνοιξη και δυο ποιήματα του Μίλτου Σαχτούρη




Η πληγωμένη Άνοιξη


Η πληγωμένη Άνοιξη τεντώνει τα λουλούδια της
οι βραδινές καμπάνες την κραυγή τους
κι η κάτασπρη κοπέλα μέσα στα γαρίφαλα
συνάζει στάλα στάλα το αίμα
απ’ όλες τις σημαίες που πονέσανε
από τα κυπαρίσσια που σφαχτήκαν
για να χτιστεί ένα πύργος κατακόκκινος
μ’ ένα ρολόγι και δυο μαύρους δείχτες
κι οι δείχτες σα σταυρώνουν θα ’ρχεται ένα σύννεφο
κι οι δείχτες σα σταυρώνουν θα ’ρχεται ένα ξίφος

το σύννεφο θ’ ανάβει τα γαρίφαλα
το ξίφος θα θερίζει το κορμί της
 



Οι εχθροί της Άνοιξης

Έρχεται φέτος κουρασμένη

η Άνοιξη
(νά) κουβαλάει τόσα χρόνια
τα λουλούδια πάνω της.

Σκοτεινοί άνθρωποι
στις γωνιές την παραμονεύουν
για να την τσακίσουν.

Αυτή όμως
με κρότο
ανάβει ένα-ένα
τα λουλούδια της
στα μάτια τούς τα ρίχνει
(για) να τους στραβώσει.


Για τον Μίλτο Σαχτούρη (29 Ιουλίου 1919 –  29 Μαρτίου 2005) γράφει ο Λίνος Πολίτης στην Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (πρωτοκυκλοφόρησε από το ΜΙΕΤ το 1978, έχω την Θ' έκδοση του 1998):

Ένας κόσμος κλειστός και περιχαρακωμένος, με βασικό στόχο την πικρή αίσθηση της ζωής μια υπαρξιακή θλίψη που εκφράζεται κατά προτίμηση με παραβολές και μικρούς μύθους, ακόμη και με αινιγματικά σύμβολα και εικόνες, που φτάνουν ως το αλλόκοτο, το τρομαχτικό και το παραμορφωμένο. Έντονα επηρεασμένος από την υπερρεαλιστική γλώσσα και την τεχνική (του Εγγονόπουλου π.χ.), παρουσιάζει λιτότητα στα εκφραστικά μέσα και ευρηματικότητα στην εκλογή νέων λέξεων.

Τα δυο ποιήματα για την Άνοιξη φοβάμαι πως ταιριάζουν στο φετινό μας κλειστό και περιχαρακωμένο κόσμο, στη φετινή μας κουρασμένη και πληγωμένη Άνοιξη.

Πέμπτη, 23 Απριλίου 2020

Διαβάσματα 2019





  • ·         Calvino Italo (Τσίτσοβιτς - Radin Τόνια) , Η μέρα ενός εκλογικού αντιπροσώπου, Κριτική, 2019
  • ·         Camus Albert (Σαλταπήδας Χρήστος), Η θάλασσα σε απόσταση αναπνοής: Ημερολόγιο καταστρώματος, Απόστροφος, 2000
  • ·         Claxton William, Berendt Joachim Ernst, New Orleans Jazzlife, 1960 : (English, German and French Edition), Taschen Gmbh, 2006
  • ·         Crystal David (Κονδύλης Γρηγόρης), Ένα μικρό βιβλίο για τη γλώσσα, Εκδόσεις Πατάκη, 2011
  • ·         France Anatole (Ταγκούλης Νίκος), Το βιβλίο του βιβλιόφιλου, Πληθώρα, 2019
  • ·         Gridley Mark C., Jazz styles: History & analysis: fifth edition , Prentice Hall, 1994
  • ·         Kästner Erich (Σαλταμπάση Άντζη), Στο χείλος της αβύσσου: Η πλήρης έκδοση του Φάμπιαν, Πόλις, 2018
  • ·         Magris Claudio (Σπυριδοπούλου Μαρία) , Μια άλλη θάλασσα, Εκδόσεις Καστανιώτη, 2018
  • ·         O' Connor Flanner (Κοτζιάς Αλέξανδρος), Και βιασταί αρπάζουσιν αυτήν, Αντίποδες, 2016
  • ·         Pedro João Ricardo (Μοσχονά Αριάδνη) , Το δικό σου πρόσωπο θα είναι το τελευταίο, Πόλις, 2019
  • ·         Tabucchi Antonio  (Χρυσοστομίδης Ανταίος) , Τρεις ασήμαντες ιστορίες χωρίς συμπέρασμα, Άγρα, 2005
  • ·         Vila - Matas Enrique (Παπανικολάου Νάννα) , Στο Κάσελ δεν υπάρχει λογική, Ίκαρος, 2017
  • ·         Weil Simone (Ζουμπουλάκης Σταύρος), Το πρόσωπο και το ιερό, Πόλις, 2018
  • ·         Αθανασοπούλου Αφροδίτη, Ιστορία και λογοτεχνία σε διάλογο ή Περί μυθικής και ιστορικής μεθόδου , Επίκεντρο, 2019
  • ·         Ακρίβος Κώστας, Γάλα μαγνησίας, Μεταίχμιο, 2018
  • ·         Άνδρος Άλκης, Ο γλυκασμός της Αλταμίρας: Μια ανάγνωση στον Ανδρέα Εμπειρίκο, Απόστροφος, 2000
  • ·         Γρηγοράκης Μιχάλης, Ιδομενέας Παπαγρηγοράκης (Βιβλιογραφικά): Εμάζεψε Μιχ. Γρηγοράκης, 1967
  • ·         Δούκα Μάρω, Η αρχαία σκουριά, Εκδόσεις Πατάκη, 2010
  • ·         Δούκα Μάρω, Πύλη εισόδου, Εκδόσεις Πατάκη, 2019
  • ·         Δούκας Γιάννης, Ψαρράς Χάρης, Ρηνιώτη Ειρήνη, Χουλιάρας Γιώργος, Φύσσας Δημήτρης, Μικροκύματα: 99+1 μικρο-διηγήματα μελών της Εταιρείας Συγγραφέων, Η Εφημερίδα των Συντακτών, 2019
  • ·         Ευθυμίου Λουκία, Μενεγάκη Μαρία, Όταν οι γυναίκες της Γαλλίας αναζητούσαν το όνομα... ή Γιατί η γλώσσα τις ήθελε αόρατες, Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη, 2009
  • ·         Ζορμπά Μυρσίνη, Ανδρέας Παπανδρέου: Πολιτισμικό πορτρέτο, Πεδίο, 2019
  • ·         Ιωαννίδου Αλεξάνδρα, Παπαζαχαρίου Ευάγγελος Ζάχος -, Μιχαηλίδης Ιάκωβος, Τσιτσελίκης Κωνσταντίνος, Γλώσσες, αλφάβητα και εθνική ιδεολογία στην Ελλάδα και τα Βαλκάνια, Κριτική, 1999
  • ·         Ιωάννου Γιάννης, Το Μεγάλο Αφεντικό, Εφημερίδα των Συντακτών, 2019
  • ·         Καλλιβρετάκης Λεωνίδας, Μεσογείων 14-18: Η υποδιεύθυνση γενικής ασφάλειας Αθηνών στα χρόνια της δικτατορίας (1971-1974), Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (Ε.Ι.Ε.). Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών, 2019
  • ·         Καλοκύρης Δημήτρης, Μπεθ, Εκδόσεις Πατάκη, 2019
  • ·         Καραβία Μαρία, Το ημερολόγιο του Λονδίνου: Σημειώσεις από την εποχή της δικτατορίας, Άγρα, 2007
  • ·         Καραθανάση Αγγελική, Λογοτεχνικές εν θερμώ απηχήσεις της μεγάλης κρητικής επανάστασης (ανάτυπο), Δήμος Χανίων, 2018
  • ·         Καρυστιάνη Ιωάννα, Χίλιες ανάσες, Εκδόσεις Καστανιώτη, 2018
  • ·         Καστρινάκη Αγγέλα, ... Κάτι ν' αλλάξει! Μα πώς; , Κίχλη, 2019
  • ·         Κοντομιτάκη Μυρτώ, Εικαστικοί των Χανίων ερμηνεύουν τον πύργο της Βαβέλ: Artists of Hania interpret the tower of Babel, Δημοτική Πινακοθήκη Χανίων, 2018
  • ·         Κοροβίνης Θωμάς, Ο θρύλος του Ασλάν Καπλάν , Άγρα, 2019
  • ·         Κουμαριανού Αικατερίνη, Σινιόσογλου Νικήτας, Καϊρικά μελετήματα, Καΐρειος Βιβλιοθήκη,   2007
  • ·         Κουνενάκη Πέγκυ, Γιάννης Στεφανάκις. Ταξίδι στην Ουτοπία: Yannis Stefanakis. A journey to Utopia, Δημοτική Πινακοθήκη Χανίων, 2019
  • ·         Κουτσουμπέλη Χλόη, Το σημείωμα της οδού Ντεσπερέ, Πόλις, 2018
  • ·         Κυριακίδης Αχιλλέας, Ο Χόρχε Λούις Μπόρχες και η αγωνία της μετάφρασης, Εκδόσεις Πατάκη, 2019
  • ·         Λεβίδης Αλέκος Βλ., Ζωγραφική για βιβλία, Άγρα, 1998
  • ·         Λιαρούτσος Μιχάλης, Τελειώνοντας ο Δεκέμβρης..., Εκδόσεις "Εντός", 2000
  • ·         Λίτος Μπάμπης, Παπαβασιλείου Αιμιλία, Αντώνης Πιταριδάκης, Πρόεδρος ΤΕΕ/ΤΔΚ 2004-2012: Πτυχές του έργου και της ζωής του, ΤΕΕ-ΤΔΚ, 2018
  • ·         Λοφίτη Σταυρούλα, Η βιβλιοθήκη του Γεώργιου Σακελλάριου, Περίπλους, 2015
  • ·         Μακρόπουλος Μιχάλης, Μαύρο νερό, Κίχλη, 2019
  • ·         Μαραγκού Μαρία, Λίτη Αφροδίτη, Γιώργος Λάππας - Από εδώ έως την αιωνιότητα: George Lappas - From here to eternity, Δημοτική Πινακοθήκη Χανίων, 2018
  • ·         Μαρινάκη Ελένη, Μετράω ως το δέκα, Μελάνι, 2018
  • ·         Μαρκόπουλος Θάνος, Στο σχολείο με χαρτί και καλαμάρι, Καλειδοσκόπιο, 2002
  • ·         Μαυρουδής Νότης, Άγρυπνο φεγγάρι, Ιανός, 2019
  • ·         Μηλιώνης Χριστόφορος, Καλαμάς κι Αχέροντας, Κίχλη, 2017
  • ·         Μοίρα Μαρία, Η αδιόρατη πόλη, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, 2018
  • ·         Παλαβός Γιάννης, Το παιδί, Νεφέλη, 2019
  • ·         Παπαγρηγοράκης Ιδομενέας, Συλλογή ξενόγλωσσων λέξεων της ομιλουμένης εν Κρήτη: (2ον βραβείον Διαγωνισμού Γλωσσικής Εταιρείας Αθηνών) 1951, Τυπογραφείο Κανάκη Φραγκιαδάκη, 1952
  • ·         Παπαδάκης Νικόλαος Εμμ., Για την Κρήτη και τη Μακεδονία: Ο Λεωνίδας Μαλέκος Παπαμαλέκος και τα γεγονότα της εποχής του (1890 - 1912), Πολιτιστικός Σύλλογος Βάμου "Ο Πρίνος", 2008
  • ·          Παπαδόπουλος Νίκος, Ζήκα Φαίη, Χριστόπουλος Κώστας, Flora Filopappou: Ένα ταξίδι από την πόλη των βράχων στον κήπο, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2018
  • Παπαδόπουλος Στέλιος, Η χαλκοτεχνία στον ελληνικό χώρο, Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα, 1982
  • ·         Πετρόπουλος Γιώργος, Χατζηδημητράκος Νίκος, Κατσιγιάννη Ελένη, Ζηργάνος Νικόλας, Μανιμανάκης Κώστας, Νίκος Πλουμπίδης: Οι σημειώσεις της φυλακής (ειδικο ένθετο ΕφΣυν), Εφημερίδα των Συντακτών, 2018
  • ·         Πορτάλιου Ελένη, Η μνήμη επιστρέφει στα χαλάσματα της ιστορίας, Μικρή Άρκτος, 2019
  • ·         Clark Bruce (Ποταμιάνου Βίκη), Δυο φορές ξένος: Οι μαζικές απελάσεις που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη Ελλάδα και Τουρκία, Ποταμός, 2007
  • ·         Σαραντάκος Νίκος, Μύθοι και πλάνες για την ελληνική γλώσσα, Εκδόσεις Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου, 2019
  • ·         Σμοκοβίτης Αθ., Μνήμες από την πατρώα και ξένη γη.
  • ·         Τριανταφύλλου Σώτη, Σπάνιες γαίες, Εκδόσεις Πατάκη, 2013
  • ·         Wagner Richard (Φούλιας Ιωάννης), Beethoven: Μια συμβολή στη φιλοσοφία της μουσικής, Νεφέλη, 2013
  • ·         Ψαρράς Δημήτρης, Κωστόπουλος Τάσος, Μακεδονικό - Τα ντοκουμέντα: Επίσημα έγγραφα από τα ελληνικά αρχεία (1904-1998), Εφημερίδα των Συντακτών, 2018
  • ·         «Τό θέμα εἶναι τ ώ ρ α τί λές": Η ζωή και το έργο του ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2018
  • ·         12 Οκτωβρίου 1944. Η Αθήνα ελεύθερη: 14 Ιστορίες Αντίστασης, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2018
  • ·         Για τη Δημοτική Γλώσσα: Kείμενα, Γ. Bέλτσου - K. Δεσποτόπουλου - E. Kριαρά - Γ. Mπαμπινιώτη - Σ. Πάνου - M. Σετάτου - A. Tσομπανάκη, Γρηγόρη.
  • ·         Δημόσιος διάλογος για την γλώσσα: που οργάνωσε το ΚΚΕ εσωτερικού τον Ιανουάριο του1985 στο κλειστό γήπεδο του Μίλωνος, Δόμος, 1988
  • ·         Θησαυροί της Iστορικής Bιβλιοθήκης Ανδρίτσαινας. Ελληνικές εκδόσεις των αρχών της τυπογραφίας: Trésors de la bibliothѐque historique d' Andritsena. Éditions grecques des débuts de limprimerie, Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος - Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, 2018
  

Με αφορμή τη σημερινή μέρα βιβλίου, παρέθεσα εδώ τους τίτλους των βιβλίων που διάβασα το 2019. Κάποια είχαν ξαναδιαβαστεί πριν από χρόνια, κάποια άλλα περίμεναν χρόνια για να διαβαστούν, άλλα είναι αγορασμένα ή χαρισμένα και άλλα δανεισμένα από βιβλιοθήκες.  Η σειρά κατάταξης είναι ως προς τον/τη συγγραφέα (εκτός λίγων στο τέλος), ενώ σε παρένθεση αναφέρω και τον μεταφραστή ή τη μεταφράστρια, το έργο των οποίων είναι ανεκτίμητο και πολύ σπουδαίο.