Η Ιδέα της Ευρώπης και το μουσείο (ή... χρονοντούλαπο) της Ιστορίας

 

Πέντε αξιώματα για να ορίσουμε την Ευρώπη: το καφενείο, το τοπίο σε προσπελάσιμη, ανθρώπινη κλίμακα, οι δρόμοι και οι πλατείες που φέρουν ονόματα πολιτικών, επιστημόνων, καλλιτεχνών, συγγραφέων του παρελθόντος [...], η διττή μας καταγωγή από την Αθήνα και την Ιερουσαλήμ και, τέλος, εκείνη η αγωνία μας για ένα τελικό κεφάλαιο, για το περίφημο δειλινό του Χέγκελ, που έριχνε τη σκιά του στην ιδέα και στην ουσία της Ευρώπης ακόμα και τις ώρες του μεσημεριού.

Τι έπεται;

Έτσι «όμορφα» περιγράφει την Ευρώπη, καλύτερα την Ιδέα της Ευρώπης, ο Τζωρτζ Στάινερ (George Steiner, 1929-2020), Γαλλοαμερικανός διανοούμενος, ή καλύτερα Ευρωπαίος διανοούμενος, Εβραϊκής καταγωγής. Και πράγματι, στο βιβλίο με τίτλο «Η ιδέα της Ευρώπης» (Δώμα, 2021, σε μετάφραση Θάνου Σαμαρτζή), ο Στάινερ αναλύει πέντε κριτήρια που περιγράφουν την Ευρώπη και την κάνουν ξεχωριστή από άλλες ηπείρους, όπως την Αμερική και την Αυστραλία. 

Το πρώτο κριτήριο είναι τα καφενεία, και ομολογώ πως στα ταξίδια μου σημείωνα τα καφέ που μου άρεσαν, ενώ στα βιβλία που διαβάζω τα καταγράφω μπας και κάποτε τα επισκεφτώ. Ας αναφέρω μόνο τον Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόυς, τη Δουβλινιάδα του Ενρίκε Βίλα-Μάτας και τον Δούναβη του Κλαούντιο Μάγκρις. Άλλωστε, στα Χανιά, τον τόπο μου, αγαπημένο μου στέκι είναι το καφέ του Δημοτικού Κήπου, ο Κήπος, που λειτουργεί από το 1870 και σήμερα ανήκει στο Δίκτυο των ιστορικών καφέ της Ευρώπης.

Δεύτερο κριτήριο είναι το τοπίο, ο χώρος, τα μονοπάτια, τα περάσματα που διαβαίνουν άνθρωποι και ζώα, οι περίπατοι, από δίπλα οι περιπατητές, οι φλανέρ, οι μακρές πορείες στην ιστορία, από τον Αλέξανδρο μέχρι τον Ναπολέοντα, κι από κοντά, θα πρόσθετα εγώ, οι πορείες σε άλλους τόπους καινούριους, άγνωστους που τους έκαναν δικούς τους, αποικίες τους, σκλάβους τους, γεμάτη και τέτοια «θαύματα» η Ευρώπη.

Οι δρόμοι και οι πλατείες που περπατούν οι Ευρωπαίοι είναι το τρίτο κριτήριο, που με τα ονόματά τους σηματοδοτούν χώρους που έζησαν ιστορικά πρόσωπα ή διαδραματίστηκαν σπουδαία γεγονότα. Όμως, γράφει ο Στάινερ,  

αυτή η κυριαρχία της θύμησης, ο αυτο-ορισμός της Ευρώπης ως lieu de la mémoire, έχει και μια σκοτεινή όψη. Οι επιγραφές που είναι αναρτημένες πάνω σε τόσα και τόσα ευρωπαϊκά κτήρια δεν μιλούν μόνο για καλλιτεχνικά, λογοτεχνικά, φιλοσοφικά ή πολιτικά επιτεύγματα. Υπενθυμίζουν και αιώνες σφαγών και οδύνης, μίσους και ανθρωποθυσίας. Σε μια γαλλική κωμόπολη, μια αναμνηστική πινακίδα αφιερωμένη στον Λαμαρτίνο, στον ειδυλλιακότερο των ποιητών, αντικρίζει στην ακριβώς απέναντι πλευρά του δρόμου μια επιγραφή που μαρτυρεί τα βασανιστήρια και την εκτέλεση αντιστασιακών μαχητών το 1944. Η Ευρώπη είναι ο τόπος όπου ο κήπος του Γκαίτε σχεδόν συνορεύει με το Μπούχενβαλντ [...]. Κι αλήθειες γράφει, ο δυισμός της Ευρώπης είναι διαρκώς παρών.*

Ο δυισμός της Ευρώπης είναι το τέταρτο αξίωμα του Στάινερ, «η διττή κληρονομιά της Αθήνας και της Ιερουσαλήμ» γράφει. Και παρακάτω:

Το να είσαι Ευρωπαίος σημαίνει να προσπαθείς να συμφιλιώσεις από ηθική, διανοητική και υπαρξιακή σκοπιά τα αντίπαλα ιδανικά, αξιώσεις και πράξεις της πόλης του Σωκράτη και της πόλης του Ησαΐα. 

Έχει πολλές αναφορές στη συμβολή των Ελλήνων φιλοσόφων στον πολιτισμό, σημειώνει τη μουσική, τα μαθηματικά και τη θεωρητική σκέψη (συμπεριλαμβανομένης και της ποίησης) ως τρεις δραστηριότητες στις οποίες ξεχωρίζει η Ευρώπη (αναφέροντας δειλά και τις συμβολές άλλων τόπων και συγκρίνοντας με την Αμερική που πάντα ακολουθεί). Θεμελιώδης ο ρόλος της Ελλάδας, γράφει,  αλλά «πάντως, δεν θα ήταν καθόλου υπερβολή να προσθέσουμε ότι το πεπρωμένο της Ευρώπης πηγάζει εξίσου από την κληρονομιά της Ιερουσαλήμ». Και καταλήγει πως η «ιδέα της Ευρώπης» είναι πράγματι μια «ιστορία δύο πόλεων».

Ως πέμπτο κριτήριο εξετάζει μια εσχατολογική αυτοσυνείδηση του ευρωπαϊκού πνεύματος, μια αίσθηση του τέλους. Είναι, γράφει, ως εάν η Ευρώπη, σε αντίθεση με τους άλλους πολιτισμούς, να διείδε πως κάποια στιγμή θα κατέρρεε κάτω απ' το παράδοξο βάρος των επιτευγμάτων της και του απαράμιλλου πλούτου και της συνθετότητας της ιστορίας της. Πόλεμοι, εκτοπισμοί, εθνοφυλετικές σφαγές, γενοκτονίες, βασανιστήρια, εδαφικές διεκδικήσεις, σοβινιστικός εθνικισμός, είναι οι εφιάλτες της Ευρώπης.

Θέτει ερωτήματα και προβληματισμούς. Στο τι έπεται; του πρώτου παραθέματος, αναρωτιέται: Σημαίνει ότι η «ιδέα της Ευρώπης» εξάντλησε την πορεία της, ότι δεν έχει ουσιώδες μέλλον; Χωρίς να το αποκλείει, θέτει κι άλλο ερώτημα: 

Ή μήπως υπάρχουν δρόμοι της ελπίδας που αξίζει ακόμα να εξερευνηθούν; [...] Ίσως το μέλλον της «ιδέας της Ευρώπης», αν έχει κάποιο μέλλον, να εξαρτάται λιγότερο από την πολιτική των κεντρικών τραπεζών και τις αγροτικές επιδοτήσεις, από τις επενδύσεις στην τεχνολογία ή την κοινή δασμολογική πολιτική...

Ίσως αλλού χρειάζεται να στραφούμε, γράφει, «αν η «ιδέα της Ευρώπης» δεν προορίζεται να κατοικήσει στο μεγάλο μουσείο περασμένων ονείρων που ονομάζουμε ιστορία.

Το κείμενο του Στάινερ είναι η διάλεξη που έδωσε το 2004 στην Ολλανδία στο πλαίσιο σειράς διαλέξεων του Ινστιτούτου Nexus  για την ευρωπαϊκή ιδέα και το ευρωπαϊκό ιδανικό του πολιτισμού. Έθεσε πολύ σημαντικά ζητήματα, στις σελίδες περνά όμορφα και πειστικά η ευρωπαϊκή σκέψη και σοφία, από την αρχαία Ελλάδα μέχρι τον Διαφωτισμό και μέχρι σήμερα, που σκιάζονται όμως από τις αρνητικές πλευρές της ευρωπαϊκής ιστορίας που δεν είναι λίγες και που διαρκώς πληθαίνουν. Η Ευρώπη δεν πρέπει ποτέ ξανά να παρασυρθεί σε αμοιβαία καταστροφικούς πολέμους, λέει, αυτό λέμε κι εμείς.

Αναρωτιέμαι ποια ερωτήματα ή ποιες απαντήσεις θα έδινε αν γινόταν αργότερα αυτή η διάλεξη, στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης με τις μεγάλες ανισότητες ή στους πολέμους (Ουκρανία, Παλαιστίνη, Ιράν, Λίβανο) που η Ευρώπη, ως ουραγός, έχει εντελώς χάσει τον προσανατολισμό της και την οποιαδήποτε φυσιογνωμία της λεγόμενης «Ευρωπαϊκής ιδέας»; Κι ακόμη, αναρωτιέμαι πώς θα έκανε και πάλι λόγο για γενοκτονίες και πώς θα αντιμετώπιζε το Ισραήλ, αυτός που κάνει τόσες αναφορές για τον ρόλο του Εβραϊκού στοιχείου στην Ευρώπη (και καλώς) και αυτός που εξορίστηκε στην Αμερική για να γλυτώσει από τους ναζί και που ήταν φανατικός πολέμιός τους και φανατικός υπερασπιστής (και καλώς βέβαια) της γενοκτονίας των Εβραίων από τους ναζί. Νομίζω και πάλι θα είχε τι να πει.

Για τη μέρα της Ευρώπης και μαζί μέρα της αντιφασιστικής νίκης, ας μείνουμε στην ομορφιά όσων έδωσαν οι λέξεις του Τζωρτζ Στάινερ και στη γιορτή με την Ωδή στη χαρά των Σίλερ και Μπετόβεν που τόσο δυνατά αποδίδει η χορωδία Σένμπεργκ.

 -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Σημείωση

*  Για το δεύτερο και το τρίτο κριτήριο, δεν μπορώ να μην αναφερθώ στο πολύ όμορφο βιβλίο του ομότιμου καθηγητή Γεωγραφίας Κωστή Χατζημιχάλη, με τίτλο «Σκιτσάροντας αστικότητες στη Μεσόγειο» (εκδ. Νήσος, 2021), στο οποίο περιγράφει με λόγια και εικόνες (σκίτσα που έφτιαχνε ο ίδιος) μεσογειακές πόλεις που επισκέφτηκε, περιγράφει την ομορφιά της αστικότητας, του άστεος, όταν την ανακαλύπτει. 

Homeward bound, γυρίζω σπίτι, μακάρι να ήμουν: Για τα παιδιά που δε γύρισαν σπίτι

Γυρίζω σπίτι
Μακάρι να ήμουν
Γυρίζω σπίτι
Σπίτι όπου η σκέψη μου δραπετεύει
Σπίτι όπου η μουσική μου παίζει
Σπίτι όπου η αγάπη μου περιμένει 

Αφιερώνω τη σημερινή ανάρτηση στα παιδιά που χάθηκαν σαν σήμερα πριν από 3 χρόνια στο εγκληματικό σιδηροδρομικό δυστύχημα των Τεμπών. Χωρίς λόγια, μόνο με τραγούδια αφιερωμένα στη μνήμη τους, στη μνήμη των 57 ψυχών που δεν γύρισαν στο σπίτι, στη ζωή που λίγα της είχαν προλάβει να γνωρίσουν.

Ξεκινώ με το παραπάνω μουσικό κομμάτι Homeward Bound (Γυρίζω σπίτι) των Simon & Garfunkel. Χωρίς άλλα λόγια.[1, 2]

 

Ακολουθεί το μουσικό κομμάτι με τον ίδιο τίτλο Homeward Bound της Marta Keen Thompson (στίχοι και μουσική, σε διασκευή από τον Mack Wilberg) που απέδωσε ο σπουδαίος Ουαλός βαρύτονος Sir Bryn Terfel στη φετινή ζωντανή συναυλία του Classic FM στο Royal Albert Hall του Λονδίνου. [3]

 

Για τα παιδιά που χάθηκαν είχε τραγουδήσει και ο δικός μας Διονύσης Σαββόπουλος:

 

Για τα παιδιά που χάθηκαν 

στο στοιχειωμένο δάσος 

στις λίμνες στο βορρά 

για τα παιδιά που χάθηκαν 

στου δράκου το πηγάδι 

στης στρίγκλας τη σπηλιά.

 

Άραγε θα δικαιωθούν οι ψυχές τους, θ' απαλύνει ποτέ ο πόνος γονιών και συγγενών; 

-----------------------------------------------------------------------------------------

Σημειώσεις 

[1]  Οι στίχοι του τραγουδιού, γραμμένοι από τον Paul Simon, είναι οι παρακάτω (https://lyrics.lyricfind.com/lyrics/simon-garfunkel-homeward-bound):

 

I'm sittin' in the railway station

Got a ticket for my destination

On a tour of one-night stands

My suitcase and guitar in hand

And every stop is neatly planned

For a poet and a one-man band

Homeward bound

I wish I was

Homeward bound

Home where my thought's escapin'

Home where my music's playin'

Home where my love lies waitin'

Silently for me

Every day's an endless stream

Of cigarettes and magazines

And each town looks the same to me

The movies and the factories

And every stranger's face I see

Reminds me that I long to be

...

Tonight I'll sing my songs again

I'll play the game and pretend

But all my words come back to me

In shades of mediocrity

Like emptiness in harmony

I need someone to comfort me

... 

[2] Το τραγούδι των Simon & Garfunkel απέδωσε όμορφα και ο Harry Belafonte:

 

 

[3] Το βίντεο έχει αναρτηθεί στο κανάλι του αγγλικού σταθμού κλασικής μουσικής Classic FM στη διεύθυνση https://www.youtube.com/watch?v=J5d90xaelv0&list=PL6_N0cjBTUrv99eXHFPTq5K9KhKNT75dJ. Στην περιγραφή διαβάζουμε: 

Legendary Welsh baritone Sir Bryn Terfel fronts the Bournemouth Symphony Orchestra in this live performance of Marta Keen Thompson's 'Homeward Bound', arranged by Mack Wilberg. Conducted by Mark Wigglesworth, the poignant folk piece was performed and filmed at the Royal Albert Hall as part of Classic FM Live, and was broadcast on Monday 29 December on Sky Arts.

Σημειώνω πως εξίσου επιβλητικά, το ίδιο κομμάτι ακούγεται από την αμερικανική χορωδία και ορχήστρα Tabernacle Choir and Orchestra on Temple Square:  https://www.youtube.com/watch?v=MaQYQnrPgSM. Εδώ μπορεί κανείς να διαβάσει και τους αγγλικούς στίχους.

Ζήτω η Άγκαθα Κρίστι: η Μάρω Δούκα για τα μικρά και τα μεγάλα των ανθρώπων

Έκανε τον σταυρό της η Πολυξένη, τι γίνεται στον κόσμο, πώς αντέχει ο πλανήτης και δεν σκάει σαν το καρπούζι; Σηκώθηκε από την πολυθρόνα της δίπλα στο παράθυρο, πόσα και πόσα τραγούδια, ερωτικά και μη, με το παραθύρι στο σκοτεινό στενάκι, της ήρθε στο μυαλό η μις Τζέιν Μαρπλ, ποια απ' όλες; γέλασε, και βέβαια καμάρωσε που τις θυμόταν όλες, περίπου πέντε, όχι βέβαια με τα ονόματά τους, μόνο την πονηρούτσικη γλυκιά Τζεραλντίν ΜακΓιούαν θυμόταν, μεγάλη βιομηχανία κι αυτή, εθνικό κεφάλαιο της γηραιάς Αλβιώνος, ζήτω η Άγκαθα Κρίστι.

Με την Άγκαθα Κρίστι στον τίτλο μας προσκαλεί η Μάρω Δούκα στο τελευταίο βιβλίο της, καλώντας μας ν΄αναζητήσουμε γιατί «Ζήτω η Άγκαθα Κρίστι» (Πατάκης, 2025). Ένα ήρεμο, χωρίς εντάσεις και πολλά λόγια, μυθιστόρημα. Ο κύκλος της ζωής, οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, τα χρόνια που περνούν, οι μοναξιές και οι ανοχές των ανθρώπων είναι στοιχεία που περιβάλλουν την πλοκή, κι ένα πτώμα που ξεβράζουν τα κύματα στο Σούνιο η αφορμή, ο καμβάς για να κεντήσει την αφήγηση. Πώς σχετίζονται δυο αστυνομικοί, μια εβδομηντάρα κοκέτα, ένας δημοσιογράφος που θέλει να γίνει συγγραφέας και που μοιάζει με ηθοποιό, ένας ταβερνιάρης μόνος, και άλλα πρόσωπα από δίπλα, πού είναι η Μις Μαρπλ, ποια απ΄όλες, και τί ρόλο παίζει η Άγκαθα Κρίστι; 

Έχω διαβάσει ελάχιστα αστυνομικά μυθιστορήματα. Εδώ, η σπουδαία Μάρω Δούκα "παίζει" με το είδος έξυπνα, παίζει με τον τίτλο καλύτερα, για να μας πει κάτι άλλο ή για να μας βάλει σε σκέψεις. Έτσι ερμηνεύω το Ζήτω στην Άγκαθα Κρίστι, την ευκαιρία που της έδωσε να γράψει τις καθημερινές ιστορίες των ηρώων της και μας έδωσε να σκεφτούμε μαζί κι εμείς μικρά μεγάλα πράγματα από τη ζωή μας, τις σχέσεις μας με τους άλλους ανθρώπους, την ομορφιά και την ασχήμια που είναι δίπλα μας και τη βλέπουμε ή δεν τη βλέπουμε. 

Πήγε και στην τουαλέτα, η πρώτη κίνησή της πάντα να κοιταχτεί στον καθρέφτη, τρόμαξε όπως είδε το πρόσωπό της, αναμαλλιάρα, ωχρή, με τσίμπλες στα μάτια.

Κι έπιασε αμέσως δουλειά, νίφτηκε και τρίφτηκε με κρύο νερό, και στη στιγμή ροδίσανε τα μάγουλά της, σκέφτηκε να βαφτεί, αλλά το θεώρησε εξεζητημένο, αν εμφανιζόταν ο Κώστας ξαφνικά, θα την περνούσε για τρελή κοκέτα. Ε, και; Και τρελή είναι και κοκέτα, πώς αλλιώς θα είχε επιβιώσει; 

Και τα χρόνια όπως περνούν κάνουν τους ανθρώπους να γίνονται ανεκτικοί, να ηρεμούν, να μεστώνουν κι άλλο:

Πολυξένη, όταν μεγαλώνει ο άνθρωπος, όσο πιο πολύ απαλλάσσεται από τους εγωισμούς, τόσο πιο εύκολα αντιμετωπίζει τις δυσκολίες που τον περιμένουν, κατάλαβέ το. 

Δεν χάνει ευκαιρία η συγγραφέας, πάντα με πολιτικές και κοινωνικές ευαισθησίες και που θαρρετά παρεμβαίνει με τις απόψεις και τους προβληματισμούς της, να βάζει τους ήρωες και τις ηρωίδες της να σκέφτονται και πέρα από τη μικροϊστορία της πλοκής, όπως στο πρώτο απόσπασμα ή όπως εδώ:

Η καλημέρα στο εξής μεταξύ τους ήταν εκ των ων ουκ άνευ, είχαμε κάνα νέο, ρωτούσε ο ένας τον άλλον, τι διαβάσατε στις εφημερίδες;

Και για πρώτη φορά ο κυρ Κώστας κατάλαβε ότι ο άνθρωπος είναι έρμαιο της πληροφόρησης, ό,τι θέλουν μας λένε κι ό,τι θέλουν το θάβουν, το αποσιωπούν. Μέγα παράδειγμα το έγκλημα των Τεμπών.

Μικρές τρυφερές ανθρώπινες σκηνές περνούν από τις σελίδες του βιβλίου, δείγματα ενσυναίσθησης και μάρτυρες της γλυκιάς τρυφερότητας κι αγάπης που τρέφει η συγγραφέας για τους ανθρώπους, και κυρίως αυτούς που είναι πονεμένοι, κυνηγημένοι, αδικημένοι. 

Ο άντρας της Ευανθίας, είναι μπογιατζής, Κούρδος, δαρμένος από τη ζωή: Αλή τον έλεγε, ο Αλή μου και ο Αλή μου, τον πονώ, χρόνια έχει να δει τη μάνα του, θα πεθάνει η μάνα του και δεν θα τη φιλήσει, βάσανα, κύριε Κώστα, έλεγε η Ευανθία, δεν είναι κακός, έχει νεύρα μόνο, αγαπάει τα πουλάκια, έχουμε πολλά κλουβιά με πουλάκια εμείς, καναρίνια, παπαγαλάκια, καρδερίνες, δέκα κλουβιά έχουμε στο μπαλκονάκι μας, παράδεισος.

Θ' αποφύγω πολλές σκέψεις μου και δεν θα γράψω άλλα για το αφηγηματικό παιχνίδι της συγγραφέα, όπως το 'νιωσα διαβάζοντας το βιβλίο, ας μη χαλάσω την ευχαρίστηση και την περιέργεια της ανάγνωσης, άλλωστε, είναι ή δεν είναι αστυνομικό, μια Μις Μαρπλ και μια Άγκαθα Κρίστι κάπου τριγυρνά στις σελίδες του... 

Θ' αναζητήσω περισσότερα για την Πολυξένη και την Ηγησώ, δυο γυναίκες από τη μυθολογία που το όνομά τους έδωσε η Δούκα σε δυο γυναίκες της ιστορίας. 

Ο ασπάλαθος (ή ασπάλαρθος, ασπάλαθρος στην Κρήτη). Πηγή φωτογραφίας: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Calicotome_villosa3.JPG

Θα σταθώ όμως  στον φυσικό χώρο που έστησε την ιστορία της η Μάρω Δούκα, στο Σούνιο, που αγαπά και περιγράφει με όμορφες εικόνες, που βρίσκει συμβολισμούς (σαν τον Αιγέα) και διαδρομές από τον Πλάτωνα μέχρι το Σεφέρη:

Πολύ την τραβάει αυτός ο χώρος, οι ασπάλαθοι με τα κίτρινα λουλουδάκια και τα αγκαθερά κλαδιά, σπαλαθιές θυμόταν να τις λένε, ασπαλάθους επικράτησε να τις αποκαλούν οι γραμματιζούμενοι, σελίδες και σελίδες είχαν γραφτεί για το τελευταίο ποίημα «Επί ασπαλάθων» του Γιώργου Σεφέρη. Κι έγινε χάρη στον Πλάτωνα, και από τον Πλάτωνα στον Σεφέρη, ο ακανθωτός ασπάλαθος, ο πανέμορφος θάμνος που θα καταξεσκίζει εις τους αιώνας των αιώνων τους τυράννους.

Και πάλι παρεμβαίνοντας, δεν διάλεξε τυχαία την αναφορά στο τελευταίο ποίημα του Σεφέρη που κι αυτό βασίζεται σε περικοπή από την Πολιτεία του Πλάτωνα, για ν' αναφερθεί στους ασπαλάθους, τους αγκαθωτούς θάμνους που πάνω του έσερναν τους τυράννους «εἷλκον παρὰ τὴν ὁδὸν ἐκτὸς ἐπ’ ἀσπαλάθων κνάμπτοντες, καὶ τοῖς ἀεὶ παριοῦσι σημαίνοντες ὧν ἕνεκά τε καὶ ὅτι εἰς τὸν Τάρταρον ἐμπεσούμενοι ἄγοιντο», εξηγώντας κάθε φορά στους περαστικούς γιατί το έκαναν αυτό και ότι τους πήγαιναν να τους ρίξουν στον Τάρταρο. Γράφει ο ποιητής:

Ήταν ωραίο το Σούνιο τη μέρα εκείνη του Ευαγγελισμού
πάλι με την άνοιξη.
Λιγοστά πράσινα φύλλα γύρω στις σκουριασμένες πέτρες
το κόκκινο χώμα κι ασπάλαθοι
δείχνοντας έτοιμα τα μεγάλα τους βελόνια
και τους κίτρινους ανθούς.
Απόμακρα οι αρχαίες κολόνες, χορδές μιας άρπας αντηχούν
   ακόμη...    

[...]

Έτσι στον κάτω κόσμο πλέρωνε τα κρίματά του

ο  Παμφύλιος Αρδιαίος ο πανάθλιος Τύραννος.