Πέντε αξιώματα για να ορίσουμε την Ευρώπη: το καφενείο, το τοπίο σε προσπελάσιμη, ανθρώπινη κλίμακα, οι δρόμοι και οι πλατείες που φέρουν ονόματα πολιτικών, επιστημόνων, καλλιτεχνών, συγγραφέων του παρελθόντος [...], η διττή μας καταγωγή από την Αθήνα και την Ιερουσαλήμ και, τέλος, εκείνη η αγωνία μας για ένα τελικό κεφάλαιο, για το περίφημο δειλινό του Χέγκελ, που έριχνε τη σκιά του στην ιδέα και στην ουσία της Ευρώπης ακόμα και τις ώρες του μεσημεριού.
Τι έπεται;
Έτσι «όμορφα» περιγράφει την Ευρώπη, καλύτερα την Ιδέα της Ευρώπης, ο Τζωρτζ Στάινερ (George Steiner, 1929-2020), Γαλλοαμερικανός διανοούμενος, ή καλύτερα Ευρωπαίος διανοούμενος, Εβραϊκής καταγωγής. Και πράγματι, στο βιβλίο με τίτλο «Η ιδέα της Ευρώπης» (Δώμα, 2021, σε μετάφραση Θάνου Σαμαρτζή), ο Στάινερ αναλύει πέντε κριτήρια που περιγράφουν την Ευρώπη και την κάνουν ξεχωριστή από άλλες ηπείρους, όπως την Αμερική και την Αυστραλία.
Το πρώτο κριτήριο είναι τα καφενεία, και ομολογώ πως στα ταξίδια μου σημείωνα τα καφέ που μου άρεσαν, ενώ στα βιβλία που διαβάζω τα καταγράφω μπας και κάποτε τα επισκεφτώ. Ας αναφέρω μόνο τον Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόυς, τη Δουβλινιάδα του Ενρίκε Βίλα-Μάτας και τον Δούναβη του Κλαούντιο Μάγκρις. Άλλωστε, στα Χανιά, τον τόπο μου, αγαπημένο μου στέκι είναι το καφέ του Δημοτικού Κήπου, ο Κήπος, που λειτουργεί από το 1870 και σήμερα ανήκει στο Δίκτυο των ιστορικών καφέ της Ευρώπης.
Δεύτερο κριτήριο είναι το τοπίο, ο χώρος, τα μονοπάτια, τα περάσματα που διαβαίνουν άνθρωποι και ζώα, οι περίπατοι, από δίπλα οι περιπατητές, οι φλανέρ, οι μακρές πορείες στην ιστορία, από τον Αλέξανδρο μέχρι τον Ναπολέοντα, κι από κοντά, θα πρόσθετα εγώ, οι πορείες σε άλλους τόπους καινούριους, άγνωστους που τους έκαναν δικούς τους, αποικίες τους, σκλάβους τους, γεμάτη και τέτοια «θαύματα» η Ευρώπη.
Οι δρόμοι και οι πλατείες που περπατούν οι Ευρωπαίοι είναι το τρίτο κριτήριο, που με τα ονόματά τους σηματοδοτούν χώρους που έζησαν ιστορικά πρόσωπα ή διαδραματίστηκαν σπουδαία γεγονότα. Όμως, γράφει ο Στάινερ,
αυτή η κυριαρχία της θύμησης, ο αυτο-ορισμός της Ευρώπης ως lieu de la mémoire, έχει και μια σκοτεινή όψη. Οι επιγραφές που είναι αναρτημένες πάνω σε τόσα και τόσα ευρωπαϊκά κτήρια δεν μιλούν μόνο για καλλιτεχνικά, λογοτεχνικά, φιλοσοφικά ή πολιτικά επιτεύγματα. Υπενθυμίζουν και αιώνες σφαγών και οδύνης, μίσους και ανθρωποθυσίας. Σε μια γαλλική κωμόπολη, μια αναμνηστική πινακίδα αφιερωμένη στον Λαμαρτίνο, στον ειδυλλιακότερο των ποιητών, αντικρίζει στην ακριβώς απέναντι πλευρά του δρόμου μια επιγραφή που μαρτυρεί τα βασανιστήρια και την εκτέλεση αντιστασιακών μαχητών το 1944. Η Ευρώπη είναι ο τόπος όπου ο κήπος του Γκαίτε σχεδόν συνορεύει με το Μπούχενβαλντ [...]. Κι αλήθειες γράφει, ο δυισμός της Ευρώπης είναι διαρκώς παρών.*
Ο δυισμός της Ευρώπης είναι το τέταρτο αξίωμα του Στάινερ, «η διττή κληρονομιά της Αθήνας και της Ιερουσαλήμ» γράφει. Και παρακάτω:
Το να είσαι Ευρωπαίος σημαίνει να προσπαθείς να συμφιλιώσεις από ηθική, διανοητική και υπαρξιακή σκοπιά τα αντίπαλα ιδανικά, αξιώσεις και πράξεις της πόλης του Σωκράτη και της πόλης του Ησαΐα.
Έχει πολλές αναφορές στη συμβολή των Ελλήνων φιλοσόφων στον πολιτισμό, σημειώνει τη μουσική, τα μαθηματικά και τη θεωρητική σκέψη (συμπεριλαμβανομένης και της ποίησης) ως τρεις δραστηριότητες στις οποίες ξεχωρίζει η Ευρώπη (αναφέροντας δειλά και τις συμβολές άλλων τόπων και συγκρίνοντας με την Αμερική που πάντα ακολουθεί). Θεμελιώδης ο ρόλος της Ελλάδας, γράφει, αλλά «πάντως, δεν θα ήταν καθόλου υπερβολή να προσθέσουμε ότι το πεπρωμένο της Ευρώπης πηγάζει εξίσου από την κληρονομιά της Ιερουσαλήμ». Και καταλήγει πως η «ιδέα της Ευρώπης» είναι πράγματι μια «ιστορία δύο πόλεων».
Ως πέμπτο κριτήριο εξετάζει μια εσχατολογική αυτοσυνείδηση του ευρωπαϊκού πνεύματος, μια αίσθηση του τέλους. Είναι, γράφει, ως εάν η Ευρώπη, σε αντίθεση με τους άλλους πολιτισμούς, να διείδε πως κάποια στιγμή θα κατέρρεε κάτω απ' το παράδοξο βάρος των επιτευγμάτων της και του απαράμιλλου πλούτου και της συνθετότητας της ιστορίας της. Πόλεμοι, εκτοπισμοί, εθνοφυλετικές σφαγές, γενοκτονίες, βασανιστήρια, εδαφικές διεκδικήσεις, σοβινιστικός εθνικισμός, είναι οι εφιάλτες της Ευρώπης.
Θέτει ερωτήματα και προβληματισμούς. Στο τι έπεται; του πρώτου παραθέματος, αναρωτιέται: Σημαίνει ότι η «ιδέα της Ευρώπης» εξάντλησε την πορεία της, ότι δεν έχει ουσιώδες μέλλον; Χωρίς να το αποκλείει, θέτει κι άλλο ερώτημα:
Ή μήπως υπάρχουν δρόμοι της ελπίδας που αξίζει ακόμα να εξερευνηθούν; [...] Ίσως το μέλλον της «ιδέας της Ευρώπης», αν έχει κάποιο μέλλον, να εξαρτάται λιγότερο από την πολιτική των κεντρικών τραπεζών και τις αγροτικές επιδοτήσεις, από τις επενδύσεις στην τεχνολογία ή την κοινή δασμολογική πολιτική...
Ίσως αλλού χρειάζεται να στραφούμε, γράφει, «αν η «ιδέα της Ευρώπης» δεν προορίζεται να κατοικήσει στο μεγάλο μουσείο περασμένων ονείρων που ονομάζουμε ιστορία.
Το κείμενο του Στάινερ είναι η διάλεξη που έδωσε το 2004 στην Ολλανδία στο πλαίσιο σειράς διαλέξεων του Ινστιτούτου Nexus για την ευρωπαϊκή ιδέα και το ευρωπαϊκό ιδανικό του πολιτισμού. Έθεσε πολύ σημαντικά ζητήματα, στις σελίδες περνά όμορφα και πειστικά η ευρωπαϊκή σκέψη και σοφία, από την αρχαία Ελλάδα μέχρι τον Διαφωτισμό και μέχρι σήμερα, που σκιάζονται όμως από τις αρνητικές πλευρές της ευρωπαϊκής ιστορίας που δεν είναι λίγες και που διαρκώς πληθαίνουν. Η Ευρώπη δεν πρέπει ποτέ ξανά να παρασυρθεί σε αμοιβαία καταστροφικούς πολέμους, λέει, αυτό λέμε κι εμείς.
Αναρωτιέμαι ποια ερωτήματα ή ποιες απαντήσεις θα έδινε αν γινόταν αργότερα αυτή η διάλεξη, στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης με τις μεγάλες ανισότητες ή στους πολέμους (Ουκρανία, Παλαιστίνη, Ιράν, Λίβανο) που η Ευρώπη, ως ουραγός, έχει εντελώς χάσει τον προσανατολισμό της και την οποιαδήποτε φυσιογνωμία της λεγόμενης «Ευρωπαϊκής ιδέας»; Κι ακόμη, αναρωτιέμαι πώς θα έκανε και πάλι λόγο για γενοκτονίες και πώς θα αντιμετώπιζε το Ισραήλ, αυτός που κάνει τόσες αναφορές για τον ρόλο του Εβραϊκού στοιχείου στην Ευρώπη (και καλώς) και αυτός που εξορίστηκε στην Αμερική για να γλυτώσει από τους ναζί και που ήταν φανατικός πολέμιός τους και φανατικός υπερασπιστής (και καλώς βέβαια) της γενοκτονίας των Εβραίων από τους ναζί. Νομίζω και πάλι θα είχε τι να πει.
Για τη μέρα της Ευρώπης και μαζί μέρα της αντιφασιστικής νίκης, ας μείνουμε στην ομορφιά όσων έδωσαν οι λέξεις του Τζωρτζ Στάινερ και στη γιορτή με την Ωδή στη χαρά των Σίλερ και Μπετόβεν που τόσο δυνατά αποδίδει η χορωδία Σένμπεργκ.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Σημείωση
* Για το δεύτερο και το τρίτο κριτήριο, δεν μπορώ να μην αναφερθώ στο πολύ όμορφο βιβλίο του ομότιμου καθηγητή Γεωγραφίας Κωστή Χατζημιχάλη, με τίτλο «Σκιτσάροντας αστικότητες στη Μεσόγειο» (εκδ. Νήσος, 2021), στο οποίο περιγράφει με λόγια και εικόνες (σκίτσα που έφτιαχνε ο ίδιος) μεσογειακές πόλεις που επισκέφτηκε, περιγράφει την ομορφιά της αστικότητας, του άστεος, όταν την ανακαλύπτει.
